Ազատագրված, բայց չվերածնված

[Margaryan]

Ազատագրված, բայց չվերածնված. Շուշիի փառավոր անցյալը վերականգնելու համար անհրաժեշտ են միլիոնավոր դոլարներ

http://www.armenianow.com/images/uploadedimages/ai320301.jpg

Թեև հայկական երազանքը թաքնված է արևմուտքում գտնվող Արարատի հետևում, այսօր ազգի հեռանկարների արևը ծագում է բիբլիական լեռից 400 կմ դեպի արևելք:

Հռչակավոր հրաբուխը Շուշիից չի երևում, այդուհանդերձ, Լեռնային Ղարաբաղում գտնվող հենց այս քաղաքն է այսօր հայկական տեսլականի հիմնական մարմնավորումը:

Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցու սրածայր ճերմակ գմբեթը մխրճվում է արցախյան երկնքի կապույտը` դեպի իրեն ձգելով հաղորդության կարոտ հայերին: Վերջին ժամանակներս Շուշիում բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի տաճար: Կիրակնօրյա պատարագը` հացի ու գինու օրհնանքով, 70 տարվա թուրքական լծից ազատագրված Ղարաբաղի խորհրդանիշի կենսարար ավշի տարածման էպիկենտրոնն է:

Այսօր քահանա է կանգնած այնտեղ, որտեղ 17-18 տարի առաջ պահում էին «Ալազան» արկերը` Ստեփանակերտը, Բերդաձորն ու Քարինտակը ռմբակոծելու համար: Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցին, որն ադրբեջանցիները վերածել էին զինապահեստի, այսօր հայ ժողովրդի ոգու զինանոցն է:

Վարդուհի Հակոբջանյանը եկեղեցու գավթում մոմ է վաճառում: Նա հարազատ Ղարաբաղ է վերադարձել պատերազմի թեժ օրերին: «Երկար տարիներ մեր ընտանիքն ապրում էր Չեչնիայում: Երեխաներս Գրոզնիում են ծնվել: Ադրբեջանցիների ագրեսիան ստիպեց ամուսնուս վերադառնալ Արցախ ու միանալ ազատամարտիկներին: Տեղափոխվեցինք Մարտակերտ: Այնտեղ էլ մարտերից մեկում Ռոբերտը սպանվեց: Այդ ժամանակ մեր տղան 10 տարեկան էր, իսկ աղջիկս դեռ դպրոց չէր գնում: Հիմա մեծ մարդիկ են… Մենք երբեք չենք հեռանա Շուշիից: Ամուսնուս հիշատակը ստիպում է ապրել այս ազատագրված քաղաքում»:

Բայց արդյոք շատե՞րն են այդպես մտածում այսօր: Չէ՞ որ եթե 1992 թ. օգոստոսի 1-ի դրությամբ Շուշին 4500 բնակիչ ուներ, ապա 2004-ին` վերջին մարդահամարի ժամանակ, քաղաքի բնակչությունը տատանվում էր 3100-3200-ի սահմաններում: ԼՂՀ կառավարությանն առընթեր փախստականների, միգրացիայի և վերաբնակեցման վարչության պետ Սերժ Ամիրխանյանն ասում է, որ քաղաքն ի վիճակի է ընդունելու մինչև 10.000 բնակիչ, «սակայն մենք մենակ չենք կարող դա ապահովել»:

Շուշիի բյուջեն, որ մինչև վերջերս կազմում էր 80.000 դոլար, արտացոլում էր հայկական երազանքի արժեքը: Այդ երազանքը, փաստորեն, գնահատվում էր մեկսենյականոց բնակարանով Երևանի կենտրոնում: 16 տարվա ընթացքում ազգն այդպես էլ չկարողացավ ցուցաբերել հայկական տեսլականի քաղաքը կառուցելու կամք: Այսօր Շուշին ողորմություն է մուրում է համաշխարհային հանրության աչքի առաջ: Հայ ազգն ի վիճակի չէ հավաքելու 10-հազար բնակչություն ունեցող ժամանակակից քաղաք կառուցելու համար անհրաժեշտ 25-30 միլիոն դոլարը: Եվ խնդիրը, անշուշտ, փողը չէ, այլ գաղափարն է, որը, իրոք, մնացել է սարի մյուս կողմում…

Մինչ Արարատի լանջերին շարունակվում են տապանի որոնումները, հայ ազգը պետք է կառուցի նոր տապան` այս անգամ սարից 400 կիլոմետր դեպի արևելք:

Արմինե Ներսիսյանը մեծ հավատով ապրում ու ստեղծագործում է հայրենի քաղաքում: Խաղաղության, երկրի ու լացող ուռենու` պատերազմում որդուն կորցրած սգացող մոր մասին զարմանալի բանաստեղծությունների հեղինակն արդեն ճանաչում է ձեռք բերել Ղարաբաղի գրական շրջանակներում: Աղջկա հայրը` Արամայիսը, Արցախի ինքնապաշտպանության ակտիվ մասնակիցներից է, երկրորդ կարգի հաշմանդամ: Նրա հետո ուսուսի նույն ջոկատում կռվել է նաև նրա կինը` Արեգնազանը: «Շուշին Ղարաբաղի պսակն է,- ասում է նա: - Հենց այստեղ ապրելն ու երեխաներ դաստիարակելը ` հատուկ առաքելություն է: Նա, ով զուրկ է վեհ ու բախտորոշ ինչ-որ բանի մասնակից լինելու զգացումից, հավանաբար, ինձ չի կարող հասկանալ: Շուշեցի կոչվելը մեծ պատիվ է: Հենց այդ իրավունքի համար էլ 1992-ի մայիսին իրականացվեց քաղաքի ազատագրության գրոհը»:

Այսօր Շուշին Հայոց աշխարհի ամենահակասական բնակավայրն է: Ազգային ոգու հաղթանակը թափառում է քաղաքի աղքատիկ փողոցներով ու ողորմություն հայցում հաղթողի վահանին: Հայրենիքի ոչ մի ուրիշ քաղաքում հոգեկան իմունիտետն այսքան բարձր չի եղել, որքան այստեղ, ու նաև չի ընկել նյութական առումով այսքան ցած:

Շուշիի ներկա վիճակը հայ դիվանագիտության ամենախոցելի կետն է: Ղարաբաղի ընդհանուր ու ակնհայտ տնտեսական աճի ֆոնի վրա Շուշիի անմխիթար վիճակը, իհարկե, քաղաքական պատասխան է ակնկալում:

Հարց է ծագում. ինչո՞ւ 16 տարվա ընթացքում քաղաքը չի կառուցապատվել: Գուցե այն պատճառով, որ Շուշին (Բերձոր-Լաչինի հետ) բանակցային գործընթացում միշտ հիշատակվում է առանձին կետո՞վ:

Դեռ 4 տարի առաջ ԼՂՀ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը հայտարարել էր. «Հայ ժողովրդի ներկա սերնդին վիճակվել է ոչ միայն Շուշին ազատագրելու, այլև վերականգնելու առաքելությունը: Անհրաժեշտ է համախմբել ազգի ամբողջ ներուժը… Շուշին պետք է ունենա 7-10.000 բնակիչ և գործի առաջին հերթին որպես բարեկարգ առողջարանային քաղաք: Դրա համար անհրաժեշտ է շուրջ 30-35 միլիոն դոլար: Այդ գումարի առկայության դեպքում աշխատանքները կավարտվեն 4-5 տարում»:

Այսօր` 4-5 տարի անց, առողջարանային քաղաքը դեռ չկա: Թեև հենց այդ ժամանակ Երևանը վերածվեց հսկայական շինհրապարակի, իսկ շահագործման հանձնված շենքերի քանակը մի քանի անգամ գերազանցում է Շուշիին այդքան անհրաժեշտ կառուցապատման համեստ մասշտաբները:

Հուլիսի 4-5-ին աշխատանքային այցով ԼՂՀ-ում էր գտնվում Հայաստանի կառավարության պատվիրակությունը` վարչապետի գլխավորությամբ: Ստեփանակերտում քննարկվել է ԼՂՀ և Հայաստանի համագործակցության հարցերի բավական լայն սպեկտր: Շատերն այստեղ հուսով են, որ այս այցից հետո Շուշիի հարցին ավելի մեծ ուշադրություն կդարձվի:

www.armenianow.com

[Margaryan]

Освобожден, но не возрожден: на восстановление былой славы Шуши нужны миллионы долларов

Армянская идея скрывается на западе - за Араратом. А в 400 километрах восточнее библейской горы восходит Солнце армянских перспектив.

Потухший вулкан из Шуши не виден, но именно этот карабахский город, безусловно, является сегодня главным индикатором армянской идеи.

Белый остроконечный купол церкви Сурб Казанчецоц, как триумфальный шпиль, пронзает синеву арцахского неба и манит под свои своды жаждущих причащения армян. С некоторых пор все ухабистые дороги Шуши ведут к храму. Воскресная литургия с освящением хлеба и вина являет собой эпицентр распространения жизнеутверждающих импульсов освобожденного от 70-летнего тюркского ига символа Карабаха.

Пастырь стоит на том самом месте, где каких-нибудь 17-18 лет назад штабелями лежали снаряды свирепых «Алазани», денно и нощно обстреливающих Степанакерт, Бердадзор и Каринтак. Превращенный азербайджанцами в склад оружия и боеприпасов, Сурб Казанчецоц сегодня составляет духовный арсенал армянского народа. В нем хранится национальная вера.

В притворе церкви Вардуи Акопджанян продает свечи. Она возвратилась в родной Карабах в самый разгар войны: «Долгое время семья наша жила в Чечне. В Грозном родились мои дети. Азербайджанская агрессия заставила мужа вернуться в Арцах и вступить в ряды народного ополчения. Мы перебралась в Мартакерт. Там же в одном из боев погиб Роберт. В момент его гибели нашему сыну было 10 лет, а дочка еще не ходила в школу. Сегодня они уже взрослые люди. Сын – офицер, выпускник Военной академии им. Вазгена Саркисяна в Ереване. Дочь также уже работает. Мы никогда не покинем Шуши. Память о муже обязывает жить в этом освобожденном городе».

Многие ли сегодня думают также? Ведь если по положению на 1 августа 1992 года численность населения в Шуши составляла 4500 человек, то в 2004 году этот показатель колебался уже в пределах 3100-3200. Руководитель Управления по вопросам беженцев, миграции и перезаселения при правительстве НКР Серж Амирханян говорит, что в настоящее время город способен иметь около 10 тысяч жителей, «однако нам одним обеспечить такое не под силу».

Бюджет Шуши, составлявший до недавнего времени 80 тысяч американских долларов, отражал стоимость армянской мечты. Она, мечта, оценивалась, по сути, в однокомнатную квартиру в центре Еревана. На протяжении 16 лет нация так и не выявила способности построить зеленый город армянской идеи. Шуши сегодня просит подаяние на глазах всего мирового сообщества. 25-30 миллионов долларов, столь необходимых для постройки современного города с населением в 10 тысяч человек, армянская нация, увы, собрать не в состоянии. И дело тут, разумеется, не в деньгах, а в Идее, которая, действительно, осталась там, за горой.

И пока на склонах Арарата все еще ищут Ковчег, армянскому народу нужно строить новый ковчег – на сей раз на расстоянии 400 километров восточнее горы.

С великой верой живет и созидает в своем родном городе ровесница шушинской военной операции Армине Нерсисян. Автор удивительных стихотворений о мире, о земле, о плакучей иве - скорбящей матери, потерявшей на войне сына, она уже завоевала известность в литературных кругах Карабаха. Отец девочки Арамаис - активный участник самообороны Арцаха, инвалид II группы. Наравне с ним воевала в одном отряде и его супруга Арегназан. «Шуши - это корона Карабаха, - считает она. - Жить и воспитывать детей именно здесь - особая миссия. Человек, лишенный ощущения сопричастности к чему-то очень высокому и историческому, вероятно, не в состоянии понять меня. Называться шушинцем - большая честь. Именно за это право и был предпринят майский штурм 1992 года».

Современный Шуши – очевидно, наиболее контрастный населенный пункт земли армянской. Торжество национального духа бродит здесь по нищим улочкам и просит подкинуть подаяние на щит победителя. Ни в одном другом городе Отечества духовный иммунитет населения не взметнулся так высоко, как здесь, и не пал так низко материальный.

Современное состояние Шуши - наиболее уязвимый пункт армянской дипломатии. На фоне общего и очевидного экономического роста в Арцахе неблаговидный облик именно Шуши, конечно же, должен получить определенный политический ответ.

В частности, возникает вполне естественный вопрос: почему город не застраивается на протяжении 16 лет? Уж не потому ли, что он (кстати, вместе с Бердзор-Лачином) всегда отмечается в качестве отдельного пункта в переговорном процессе?

Еще четыре года назад тогдашний премьер-министр НКР Анушаван Даниелян заявлял: «Нынешнему поколению армянского народа выпала миссия не только освобождения Шуши, но и его восстановления. Необходимо привлечь к данной проблеме весь национальный потенциал. К настоящему времени проделана работа по оценке социально-экономической ситуации в городе и по перспективам его развития. Шуши должен иметь примерно 7-10 тысяч жителей и функционировать в первую очередь как благоустроенный курортный центр. Для этого необходима сумма порядка 30-35 миллионов долларов. При наличии данного капитала все работы можно завершить в течение 4-5 лет».

Сегодня, по прошествии 4-5 лет «благоустроенного курортного города все еще нет. Впрочем, именно за этот период Ереван превратился в огромную строительную площадку, причем количество уже сданных в эксплуатацию зданий в несколько раз превосходит скромные масштабы городской застройки, столь необходимой Шуши.

4 -5 июля с рабочим визитом в НКР находилась делегация РА во главе с премьер-министром РА Тиграном Саркисяном. В Степанакерте был обсужден весьма широкий спектр вопросов сотрудничества между НКР и РА. Многие здесь надеются, что после этого визита «шушинскому вопросу» будет уделяться больше внимания...

[Margaryan]

Liberated but Not Rebuilt: Shushi needs $millions to reclaim national glory

While the Armenian idea is hidden across Ararat in the west, it is 400 kilometers to the east of the biblical mountain where the sun of the nation’s prospects rises.

The extinguished volcano cannot be seen from Shushi, in Nagorno-Karabakh, but still it is this town that is undoubtedly the main indicator of the Armenian idea today.

The white pointed dome of the Saint Ghazanchetsots church pierces the azure of the Karabakh sky and beckons Armenians who seek communion. All roads in Shushi since recent times have led to the cathedral. And a Sunday liturgy with sanctification of bread and wine is an epicenter of the spread of life-asserting impulses of the symbol of Karabakh delivered from the 70-year Turkic yoke.

Here, a priest stands in the place where some 17-18 years ago Alazani shells were arranged to be used to bomb Stepanakert, Berdadzor and Karintak. Saint Ghazanchetsots, which was turned by Azeris into a weapon and ammunition depot, is a spiritual arsenal of the Armenian people today.

Varduhi Hakobjanyan sells candles in the church vestibule. She returned to her native Karabakh in the midst of the war: “For many years our family lived in Chechnya. My children were born in Grozny. The Azeri aggression made my husband return to Karabakh and join the volunteer groups. We went over to Martakert. It was there that Robert died in one of the battles. At the moment of his death our son was 10 and daughter did not go to school yet. Today, they are adults…We will not leave Shushi. The memory of my husband obliges us to live in this liberated town.”

But do many think the same way today? While as of August 1, 1992 the population of Shushi was 4,500, then in 2004 (the latest count) it fluctuated between 3,100-3,200. Head of the Department for Refugee, Migration and Resettlement Affairs attached to the NKR Government Serzh Amirkhanyan says the town is capable of having about 10,000 residents, “however we alone cannot ensure that.”

The budget of Shushi, which until recently was $80,000, reflected the value of the Armenian dream. This dream was in fact worth a one-room apartment in downtown Yerevan. For 16 years the nation has not revealed its capability to build a town of the Armenian idea. Shushi today is begging alms before the eyes of the whole world community. The Armenian nation cannot collect $25-30 million needed for building a modern town with a population of 10,000. And the problem is not in money, of course, it is in the Idea that was really left across the mountain…

While the search for an ark is continuing on the slopes of Ararat, the Armenian nation needs to be building another ark, this time 400 kilometers to the east of the mountain.

Armine Nersisyan, lives and creates in her native town with great faith. The author of wonderful poems about peace, land, a weeping willow - a mourning mother who lost her son during the war, she has already gained recognition in the literary circles of Karabakh. The father of the girl, Aramayis, was an active participant of the defense of Karabakh, a second-category disabled. His wife Aregnazan warred along with him in the same detachment. “Shushi is the crown of Karabakh,” she says. “To live and bring up children here is a special mission. A person deprived of the sense of being part of something lofty and historical is unlikely to understand me. To be called a Shushi resident is a great honor. And it was for this right that the liberation of the town was undertaken in May 1992.”

Today’s Shushi is obviously the most contrast populated area of the Armenian land. The triumph of the national spirit roves here along poor streets and begs alms on the shield of the victor. In no other city or town of the Homeland has the spiritual immunity of the population soared so high as here, and not fallen so low materially…

The current state of Shushi is the most vulnerable point of Armenian diplomacy. Against the background of the general and evident economic growth in Karabakh, the improper appearance of Shushi, of course, asks for a political answer.

A question arises: Why hasn’t the town been built for 16 years? Wasn’t it because Shushi (along with Berdzor/Lachin) has always been mentioned as a separate point in the negotiating process?

Still four years ago, the then Prime Minister of the NKR Anushavan Danielyan stated: “The current generation of the Armenian people has a mission not only of liberating Shushi, but also rebuilding it. It is necessary to draw the whole national potential to this problem… Shushi should have about 7-10,000 residents and function first of all as a good resort. For this a sum of about $30-35 million is needed. With this capital made available, the work can be completed within 4-5 years.”

Four or five years later, there is no good resort yet. Though, it is this period during which Yerevan was turned into one big construction site and the number of buildings put into operation several times exceeded the modest scale of urban development needed for Shushi.

An Armenian government delegation was on a working visit to the NKR on July 4-5. A wide range of issues on cooperation between the NKR and Armenia were discussed in Stepanakert.
The “Shushi issue”, many here hope, will be paid more attention to after this visit.